Άρθρα – Blog

ΜΥΣΤΙΚΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ - Μια σχολή ψυχολογίας για όλους!

Εαυτός και κοινωνικοί ρόλοι

του Γιάννη Βελίκη

Πολλοί άνθρωποι, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, επισκέπτονται ψυχολόγους με σκοπό να τους λύσουν τα ψυχολογικά τους προβλήματα. Θεωρούν τις δυσκολίες τους ως προβλήματα της προσωπικότητας τους ή της προσωπικότητας των άλλων. Πιστεύουν ότι κάτι δεν πάει καλά με το χαρακτήρα και τη φύση τους, ή με το χαρακτήρα και τη φύση των άλλων. Τα προβλήματα τους θεωρούνται αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού τους, ή του εαυτού των άλλων.

Οι άνθρωποι αυτοί, που βεβαίως και είναι μέλη ενός ή πολλών κοινωνικών ομάδων και συστημάτων, δεν έχουν συναίσθηση ότι λόγω της λειτουργίας αυτών των συστημάτων, τόσο η προσωπική σκέψη, όσο και το συναίσθημα, η βούληση και η δράση τους δεν είναι αυτόνομα, αλλά κοινωνικά. Κοινωνικά και πολιτισμικά. Βεβαίως και σε κάποιο βαθμό συνέβαλαν και οι ίδιοι, ωστόσο είναι από δύσκολο έως αδύνατο να διαχωριστεί η ακριβής ανάμειξη τους, τόσο στις ψυχολογικές τους λειτουργίες (σκέψη, συναίσθημα, βούληση, δράση) όσο και στα προβλήματα τους.

Η προσωπικότητα, ο χαρακτήρας, οι ψυχολογικές τους λειτουργίες και τα προβλήματα τους, έχουν προέλθει από τη συνισταμένη του αποτελέσματος πολλών περιστατικών κοινωνικής αλληλεπίδρασης του παρελθόντος και των επιθυμιών που εστιάζονται στο μέλλον. Η ιστορία του καθενός και ο τρόπος που αντιλαμβάνεται το μέλλον, είναι αποτέλεσμα της επίδρασης πολλών, αλληλοδιαπλεκόμενων και μη αντιληπτών σχέσεων κοινωνικής δύναμης, που ξεκινούν με τη γέννηση ενός ανθρώπου και την κοινωνικοποίηση του σε πολύπλοκα κοινωνικά συστήματα (οικογένεια, συγγενικό περιβάλλον, σχολείο κ.ο.κ.).

Είναι επόμενο ότι, με τους ανθρώπους που επισκέπτονται ψυχολόγο, οποιαδήποτε συζήτηση για ταυτότητα, χαρακτήρα και προσωπικότητα πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή, αποφεύγοντας να τονίζεται ότι τα ψυχολογικά προβλήματα ή χαρακτηριστικά κάποιου οφείλονται στην αποκλειστική ευθύνη, ανικανότητα, ή στο χαρακτήρα του. Το αντίθετο. Απαιτείται χρόνος και κόπος ώστε να διαχωριστούν ένα – ένα όλα τα κομμάτια της προσωπικότητας και να διαφανεί μέσω ποιών σχέσεων, λόγων ή συμπεριφορών αυτά διαμορφώθηκαν, γιατί προκαλούν προβλήματα και πως αυτά θα αλλάξουν. Ο σκοπός πάντα παραμένει το να προσαρμοστεί το άτομο στην πραγματικότητα, σταματώντας ή τουλάχιστον μειώνοντας τις διαστρεβλώσεις, δύσκαμπτες σκέψεις και λανθασμένες αντιλήψεις που έχει υιοθετήσει, καθώς και τη λάθος αυτό-εικόνα με την οποία δυσκολεύεται να ζήσει φυσιολογικά.

Οι σχέσεις ισχύος στις κοινωνικές ομάδες είναι τόσο περίπλοκες, και τα δυσλειτουργικά χαρακτηριστικά τους τόσο έντονα, αρχής γενομένης από τις οικογένειες, που ανεξαιρέτως όλα τα άτομα προκειμένου να επιβιώσουν αποκτούν ένα «χαρακτήρα», ένα βασικό μοτίβο αντιδράσεων στα ερεθίσματα. Αυτό το μοτίβο προέρχεται από ένα πολύπλοκο σύμπλεγμα εμπειριών από επιτυχημένες και αποτυχημένες αντιδράσεις στα κοινωνικά ερεθίσματα του παρελθόντος, άπειρα λόγια, συμβουλές και παραινέσεις άλλων ανθρώπων, συναισθήματα χαράς και συναισθηματικές πληγές που δεν έκλεισαν, αισθήσεις ευχάριστες και δυσάρεστες, αναμνήσεις φυσικού ή ψυχικού πόνου.

Τέλος, ένα σημαντικό στοιχείο που μένει από την κοινωνικοποίηση των ατόμων στις ποικίλες ομάδες, είναι η ταυτότητα, το όνομα που τους έχει δοθεί από τους σημαντικούς άλλους. Έξυπνος, βλάκας, τομάρι, πονηρός, καταφερτζής, ομορφούλα, κουτορνίθι και άλλοι χαρακτηρισμοί, αποδίδονται ως ταυτότητες από τις ομάδες στα άτομα. Μέσω των προβλητικών ταυτίσεων και της λειτουργίας της αυτό-εκπληρούμενης προφητείας, συνήθως, τα άτομα υιοθετούν τις δοσμένες σε αυτούς ταυτότητες και ρόλους, και συν τω χρόνω καθίσταται αδύνατος ο ορισμός του ποιος είναι ο «πραγματικός» εαυτός κάποιου και ποιοι οι κοινωνικοί ρόλοι που απλά εκπαιδεύτηκε να παίζει.

Εφηβεία: κοινωνικοποίηση ή προσωπικότητα

του Γιάννη Βελίκη

Κάθε άνθρωπος γεννιέται με έναν συγκεκριμένο ρόλο που θα πρέπει να παίξει. Για την ακρίβεια είναι πολύ συγκεκριμένες οι προσδοκίες των γονέων, της ευρύτερης οικογένειας, της κοινότητας, και γενικότερα της κοινωνίας και της εποχής του, που θα πρέπει να πραγματώσει. Αν τα καταφέρει στο βαθμό που του έχει ανατεθεί, ή ακόμη καλύτερα τον υπερβεί, τότε γίνεται αποδεκτός. Μπορεί να γίνει αντιληπτός ως και ήρωας ή πρόσωπο θαυμασμού, εκτίμησης και λατρείας. Αν όμως αποτύχει, και δη σε μεγάλο βαθμό, η αντίδραση είναι υποτίμηση, αποφυγή ως και περιφρόνηση. Στη χειρότερη περίπτωση το περιβάλλον του μπορεί να εύχεται ακόμη και το θάνατο του.

Αν πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, πολύ πριν τη γέννηση ενός ανθρώπου, έχει προηγηθεί η γέννηση του πατέρα και της μητέρας του. Αυτοί οι άνθρωποι, που επίσης είναι παράγωγα των δικών τους γονέων, της κοινότητας και της εποχής τους, θα μεγαλώσουν και θα δώσουν ποικίλες λύσεις στα προβλήματα της ζωής τους, σύμφωνα πάντα με την προσωπικότητα και την επίδραση του περιβάλλοντος στο οποίο ζουν. Μοιραία και από μικρή ηλικία θα αρχίσουν να σχηματίζουν μια πρώτη εντύπωση για το πώς θα ήθελαν να είναι τα παιδιά τους. Όταν αργότερα, οι γονείς, γνωρίσουν ο ένας τον άλλον, αυτή η εικόνα του επιθυμητού παιδιού θα αλλάξει μορφή για να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Μπορεί για τον κάθε γονιό, ανάλογα με τον /τη σύντροφο που παντρεύτηκε αυτή η εικόνα να βελτιωθεί ή να επιδεινωθεί. Μπορεί για τους δυο γονείς η εικόνα να είναι ίδια ή διαφορετική. Αν συνυπολογίσουμε τώρα, ότι τα παιδιά αντιπροσωπεύουν τους γονείς και στο κοινωνικό τους περιβάλλον, οι γονείς αναγκάζονται να επιζητούν πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα πρέπει να έχουν τα παιδιά τους, ώστε να ταιριάζουν στις προσωπικές, γονεϊκές, κοινοτικές και κοινωνικές απαιτήσεις.

Σε αυτές τις συνθήκες γεννιέται ένας άνθρωπος, ένα πολύ αδύναμο, μικρό, ανθρώπινο πλάσμα βάρους λίγων κιλών. Θα πρέπει να οδηγηθεί στο προκρούστειο κρεβάτι ώστε να ανταποκριθεί στο ρόλο του (ή στους ρόλους του). Αν οι ρόλοι είναι περισσότεροι του ενός, και ο ένας δεν αντιμάχεται τον άλλο, τα πράγματα είναι ευκολότερα. Αν οι ρόλοι είναι σε διάσταση (π.χ. ένας γονιός να θέλει το παιδί ως «καλό και ηθικό», ενώ ο άλλος ως «πονηρό»), το παιδί έχει επιπλέον δυσκολίες να καλύψει. Ωστόσο, ακόμη και ένας μοναδικός ρόλος μπορεί να είναι δυσβάσταχτος (π.χ. το παιδί να μάθει να φέρεται ως «αριστοκράτης»).

Μερικοί από αυτούς τους ρόλους μπορεί να μην είναι «καλοί». Π.χ. ένα παιδί θα μπορούσε να μεγαλώνει ώστε κάποια στιγμή να γίνει τρελός. Όσο παράξενο και αν φαίνεται, δυστυχώς, πολλοί από τους ρόλους που δίνονται είναι μη αποδεκτοί από την κοινωνία, τερατώδεις. Έτσι μεγαλώνουν παιδιά ως μελλοντικοί κλέφτες, βασανιστές, βιαστές, ψυχικά ή σωματικά ασθενείς, φονιάδες, δικτάτορες κ.α. Μέσα από τη μελέτη γενεογραμμάτων φαίνεται ότι πολλοί ψυχικά ασθενείς είχαν προσεκτικά προετοιμαστεί γι’ αυτό τον ρόλο από το περιβάλλον τους επί πολλά χρόνια. Λέγεται συχνά από ψυχίατρους ότι χρειάζονται επτά γενιές για να δημιουργηθεί ένας σχιζοφρενής!

Σε αυτές τις συνθήκες, ένας νέος άνθρωπος πρέπει να λύσει άπειρα προβλήματα, από το πώς να περπατήσει έως το χτίσιμο μιας ώριμης ενήλικης προσωπικότητας, ώστε να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του κοινωνικού του περιβάλλοντος και να γίνει αποδεκτός.

Η διαδικασία της προσαρμογής δεν γίνεται πάντα με ιδεατό τρόπο. Σε πολλές περιπτώσεις οι προσαρμογές είναι παράλογες, απάνθρωπες, και επώδυνες. Έτσι, σε μερικές χώρες της Αφρικής τα κορίτσια υπόκεινται σε κλειτοριδοεκτομή, στην ανατολή έδεναν τα πόδια των μελλοντικών γκεϊσών για να γίνουν μικρά, στη Ρωσία ευνούχιζαν αγόρια για να γίνουν καλοί τενόροι κ.α. Με ανάλογους τρόπους αναπαρήγαγαν στο παρελθόν βασιλιάδες και σκλάβους, στρατιώτες και αγρότες, μοναχούς στο Θιβέτ και ακροβάτες στο τσίρκο. Η επιρροή του περιβάλλοντος είναι βέβαιο ότι έχει πανίσχυρη δράση και ο νέος άνθρωπος προκειμένου να γίνει αποδεκτός κάνει συνήθως ότι μπορεί για να ανταποκριθεί.

Η επιβεβλημένη «κοινωνικοποίηση» του ανθρώπου του προσφέρει ένα ασύγκριτο κέρδος. Ζει ως αποδεκτό μέλος της κοινότητας του και δεν υφίσταται μία από τις μεγαλύτερες απειλές: την κοινωνική απομόνωση. Ως γνωστόν, η κοινωνική απομόνωση σε αρχαιότερες εποχές των τροφοσυλλεκτών σήμαινε έκθεση σε φυσικούς κινδύνους και θάνατο, και σε σύγχρονες εποχές σημαίνει καταδίκη σε περιθωριοποίηση, χρήση ουσιών και κατάθλιψη.

Ο άνθρωπος είναι αναπόφευκτο να «προσαρμοστεί» στο κοινωνικό του περιβάλλον, ακόμη και αν αντιληφθεί ότι κάτι δεν πάει καλά. Για παράδειγμα, στο φασιστικό χιτλερικό καθεστώς, οι νέοι είχαν λίγες ευκαιρίες διαφυγής. Επίσης, το κίνημα της αντι-ψυχιατρικής, με τους Λαίνγκ και Κούπερ, έδειξε ότι οι περισσότεροι έφηβοι που είχαν διαγνωστεί ως σχιζοφρενείς, όταν μελετήθηκαν στη διάδραση με τις οικογένειες τους, απλώς λειτουργούσαν με προσαρμοσμένο τρόπο σε ένα «σχιζοφρενικό» περιβάλλον, από το οποίο εξαρτιόταν άμεσα φυσικά και συναισθηματικά. Αυτό που τους τρέλαινε, ήταν η εμμονή του περιβάλλοντος τους στο να μην αναπτύξουν αυτονομία σκέψης, συναισθήματος, θέλησης και δράσης.

Αν όλα τα ανωτέρω ισχύουν, τότε στη συνολική παράθεση των δεδομένων προκύπτει ένα άλυτο πρόβλημα. Πρέπει ο άνθρωπος, και ακόμη περισσότερο ο έφηβος, να «προσαρμοστεί» στο περιβάλλον του, να «κοινωνικοποιηθεί», ή μήπως είναι καλύτερο να αναπτύξει τη δική του «προσωπικότητα» για να γλιτώσει την τρέλα; Το δίλημμα αυτό, σε συνδυασμό με την επίγνωση του εφήβου ότι τόσο αυτός όσο και οι υπόλοιποι άνθρωποι είναι θνητοί, αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες του λεγόμενου «υπαρξιακού» προβλήματος. Και ενώ υπάρχουν και άλλα ερωτήματα στην ίδια κατηγορία όπως: ποιος είμαι, που πάω, υπάρχει Θεός, υπάρχει μετενσάρκωση κ.ο.κ., η λύση του διλήμματος «περιβάλλον ή προσωπικότητα» και η αποδοχή της πραγματικότητας ότι «κάποτε και εγώ θα πεθάνω» παίζουν καταλυτικό ρόλο στην περαιτέρω ανάπτυξη της ωρίμανσης της εφήβου και την προετοιμασία του ψυχισμού για τους ρόλους της ενήλικης ζωής.

Εναλλαγές υγείας – ασθένειας σε σωματικό, συμπεριφορικό και κοινωνικό επίπεδο

του Βελίκη Γιάννη

Ένα πολύ γνωστό σενάριο ισχύει εναλλαγών υγείας και ασθένειας συνήθως (όχι φυσικά στο 100% των περιπτώσεων) σε σωματικό, συμπεριφορικό και κοινωνικό επίπεδο. Και αυτό συμβαίνει διότι τόσο η κατάκτηση της υγείας ή όσο και η κατάληξη στην ασθένεια κινητοποιεί προς ανάληψη δράσης προκειμένου να αλλάξει η εκάστοτε κατάσταση.

Και ενώ για την περίπτωση της ασθένειας αυτό είναι λογικό (καθένας που είναι ασθενής επιδιώκει να γίνει υγιής), το αντίθετο επίσης συμβαίνει, όχι επειδή είναι επιθυμητό, αλλά επειδή τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες υπερεκτιμούν τις δυνάμεις τους και δρουν με συμπεριφορές που εμπεριέχουν ρίσκο. Συνήθης μοιραία κατάληξη είναι κάπου να αποτύχουν, οπότε οδηγούνται και πάλι στην ασθένεια, με συνέπεια να ξανα – ξεκινήσουν τις προσπάθειες για ανάκτηση της υγείας.

Στο σωματικό επίπεδο, το ανωτέρω φαινόμενο είναι πολύ σύνηθες στους εφήβους. Οι έφηβοι που νιώθουν το σώμα τους όλο δύναμη και υγεία, δοκιμάζουν συνήθως πολλά είδη επικίνδυνων συμπεριφορών (σεξ χωρίς προφυλάξεις, κάπνισμα, χρήση ουσιών, οδήγηση μετά από κατανάλωση αλκοόλ, extreme sports) με πολύ συχνά οδυνηρές επιπτώσεις. Αντίστοιχα, καρδιοπαθείς που αναρρώνουν από ισχαιμικό επεισόδιο ξανα – αρχίζουν το κάπνισμα, ασθενείς με κίρρωση ύπατος ξεκλέβουν κανένα ποτηράκι ούζο, και διαβητικοί μόλις νιώσουν καλά περιορίζουν την ενδεδειγμένη αυστηρή δίαιτα.

Στο συμπεριφορικό επίπεδο, η απόκτηση χρημάτων από μία σκληρή εργασία λειτουργεί ως πειρασμός που ζητά εκπλήρωση ποικίλων «απωθημένων» επιθυμιών. Αγορά πολυτελούς αυτοκινήτου, εξοχικής κατοικίας, ακριβών ρούχων και γενικά εξεζητημένης και επιδεικτικής κατανάλωσης. Ωστόσο, η υιοθέτηση πιο εκλεπτυσμένων τρόπων ζωής «lifestyle”, χωρίς ταυτόχρονη ανάλογη αύξηση των εισοδημάτων του (μιας και ο συγκεκριμένος τρόπος ζωής απαιτεί και άπλετο ελεύθερο χρόνο), συνήθως παρασέρνει το άτομο σε σταδιακή μείωση της οικονομικής του δύναμης, και εν ευθέτω χρόνω σε αδυναμία συνέχισης του συγκεκριμένου τρόπου ζωής. Ο δε κάποτε αποκτημένος πλούτος, συνήθως περιορίζεται αρκετά, με αποτέλεσμα να απαιτείται επαναφορά του ατόμου στην ασφάλεια της παλιάς σκληρής εργασίας του.

Στο κοινωνικό επίπεδο, το πιο προφανές παράδειγμα είναι η παρούσα οικονομική κρίση. Έπειτα από μισό αιώνα ανάπτυξης που ακολούθησε το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (γέννηση πολλών παιδιών, οικονομική ανάπτυξη του δυτικού κόσμου, απόκτηση εργασιακών δικαιωμάτων και ικανοποιητικών μισθών, δημόσια περίθαλψη, υγεία και ασφάλεια κ.α.), φτάσαμε στον «λαϊκό καπιταλισμό» των μικρομεσαίων στρωμάτων (αγορά μετοχών στο χρηματιστήριο, σύμβαση πολλών δανείων, υπερκατανάλωση πολυτελών αγαθών, υποστήριξη νεοφιλελεύθερων κυβερνήσεων κ.λπ.), με κατάληξη την απώλεια των εργασιακών δικαιωμάτων, την υψηλή ανεργία και τη μείωση της αγοραστικής τους δύναμης. Τώρα, η μόνη λύση φαίνεται να είναι η εκ νέου ανεύρεση και υιοθέτηση τρόπων κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης, προκειμένου να υπάρξει βιώσιμη λύση της κρίσης. Ή βεβαίως, η εφαρμογή της παλαιότερης πετυχημένης συνταγής, που είναι η έναρξη του Γ’ Παγκόσμιου Πολέμου, προκειμένου να απελευθερωθούν πόροι και να μειωθούν οι στενάζοντες μεγάλοι ανθρώπινοι πληθυσμοί.

Τα ανωτέρω ισχύουν συνήθως για τη μεγάλη πλειοψηφία ατόμων και κοινωνικών ομάδων. Στα άκρα έχουμε, από τη μία πλευρά, αυτούς που ασθένησαν και δεν μπορούν να ανακτήσουν την υγεία τους, με αποτέλεσμα χρόνιες καταστάσεις ασθένειας, και από την άλλη, αυτούς που παρακάμπτουν την απληστία τους και παρά την υγιή κατάσταση τους, συνεχίζουν να προοδεύουν χωρίς σοβαρές υφέσεις και καταστροφές.

Σε κάθε περίπτωση, οι εναλλαγές υγείας και ασθένειας σε όλα τα επίπεδα είναι κάτι που συνέβαινε και από ότι φαίνεται θα συνεχίσει να συμβαίνει εσαεί!

Ο τοξικός μας εαυτός μας και τα συναισθήματα που μας δημιουργεί, της Ελένης Δινάκη

Τοξικότητα, αδικία, ζήλεια: λέξεις που έχουμε ακούσει όλοι μας στην …

Ψυχοθεραπεία: το ταξίδι στον εσωτερικό μας κόσμο, της Ελένης Δινάκη

Ψυχοθεραπεία. Μια σύνθετη λέξη η οποία κρύβει ένα μεγάλο νόημα…Ψυχή+ …

Ο ρόλος μου και ο αληθινός μου εαυτός.

Μετά από πολύ καιρό ξαναπιάνω στα χέρια μου στυλό και χαρτί ώστε να …